بی‌بی کوکب ؛نخستین زن سفرنامه نویس ایرانی

شرح حال بی بی کوکب بختیار
بی بی کوکب بختیار دختر نصیرخان سردار جنگ بختیاري در سال ۱۲۷۱ شمسی در میان ایل بختیاري متولد گردید. پدرش نصیرخان فرزند امامقلی خان حاجی ایلخانی از طایفه زراسوند، دورکی باب و شاخه هفت لنگ ایل بختیاري بود که در طول حیات خود مناصب مهم و حساسی را در ایران بر عهده داشت. نصیرخان فرزند امامقلی خان حاجی ایلخانی در کنار برادر بزرگ تر خود لطفعلی خان در جریان استبداد صغیر محمدعلی شاه قاجار از وي حمایت کردند و بنابراین لطفعلی ملقب به مفخم و نصیرخان ملقب به سردار جنگ گردید. اما پسر عموهایش یعنی علی قلی خان سردار اسعد و برادرانش که پسران حسینقلی خان ایلخانی بودند از مشروطه خواهان حمایت نمودند و به مقابله با استبداد محمدعلی شاه برخواستند. با فتح تهران توسط مشروطه خواهان بختیاري و گیلانی، محمدعلی شاه سرنگون و پسرش احمدشاه به جاي او بر تخت سلطنت نشانده شد اما سردار اسعد و برادرانش حاضر به تنبیه و مجازات امیر مفخم و سردار جنگ نشدند و این دو حتی در دوران مشروطیت مناصب مهمی بدست آوردند. در این میان نصیرخان مدتها حکومت ایالات مهم ایران همچون اصفهان و یزد را دارا بوده و یا با داشتن مقام ایلخانی کل بختیاري، این ایل را اداره می نمود و در دوره ي چهارم نیز نماینده بختیاري ها در مجلس شوراي ملی بود. او در بهمن ۱۳۱۰ شمسی در هامبورگ آلمان درگذشت و در مقبره خانوادگی در نجف اشرف مدفون گردید.

بی بی کوکب دوران کودکی خود را میان سیاه چادرهاي ایل بختیاري و مراتع سرسبز و کوهستانی آنها گذراند. به علت وجود صمیمیت و نزدیکی میان نصیرخان سردار جنگ و برادرش لطفعلی خان امیر مفخم ( این دو برادر تنی بوده و مادرشان ماه منظر نام داشت)، سردار جنگ دختر خود به نام بی بی کوکب را به ازدواج فتحعلی خان سالار موید پسر امیر مفخم درآورد. فتحعلی خان در جنگهاي مشروطه خواهان با ضد انقلابیون دوشادوش مشروطه خواهان جنگید و بویژه در جنگ هاي بروجرد شجاعت و رشادت بسیاري از خود بروز داد و به همین خاطر طی فرمانی از سوي احمدشاه در رجب ۱۳۳۰ لقب سردار معظم را بدست آورد. از دوران کودکی و نوجوانی بی بی کوکب اطلاعاتی در دست نیست. همین قدر میدانیم که او تحصیلات خود را زیر نظر معلمهاي سرخانه که غالبا از میان مدرسان زبده اصفهان برگزیده شدند گذرانده و سپس با مطالعه مستمر آثار ادبی و متون تاریخی و دینی و مراوده با علما و ادبا به تکمیل معلومات خود پرداخت. 

بی بی کوکب بختیار، نخستین بانوي سفرنامه نویس ایرانی

یکی از شاخص ترین و برجسته ترین بانوان بختیاري در فرهنگ دوستی و علم و ادب پروري، بی بی کوکب می باشد. ویلسون، پس از آنکه بی بی کوکب را در زمره شخاص دانا و با اطلاع زمان توصیف می کند، در خصوص دیدگاه و نظر وي پیرامون حکومت قاجار می نویسد: “سرکار بی بی معتقد بود مادام که سلاطین قاجاریه در این مملکت فرمانروایی می کنند، اهالی این کشور آب خوش از گلویشان پایین نخواهد رفت و اوضاع ناگوار کنونی اصلاح نخواهد شد

او را میتوان نخستین بانوي ایرانی دانست که ضمن مسافرت به فرنگستان (اروپاي امروزي) و بازدید از کشورها و شهرهاي مختلف آن، به ثبت وقایع و حوادث سفر خود اهتمام ورزید. بی بی کوکب به همراه شوهرش فتحعلی خان سردار معظم از ایران روانه اروپا گردید. علت اصلی سفر وي به فرنگستان، علاوه بر معالجه بیماري خود، دیدار و عیادت از پدرش نصیرخان سردار جنگ بختیاري بود که به علت بیماري در یکی از بیمارستانهاي هامبورگ آلمان بستري بود. متن اصلی این سفرنامه در بایگانی تخصصی مظفر بختیار، استاد بازنشسته زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران که نوه پسري بی بی کوکب می باشد موجود است. . بی بی کوکب طی این مسافرت با دقت، تیزبینی و نکته سنجی، کلیه مشاهدات و مسموعات و حوادث و وقایع مهم و ارزشمند را ثبت و ضبط نموده و شرح داده است. این سفرنامه نشان دهنده وسعت اطلاع ، دقت نظر و قدرت قریحه ي ادبی و انشاي استوار و ادیبانه ي او می باشد. به گفته ي مظفر بختیار، آگاهی، تیزبینی و خود ناباختگی و بی اعتنایی در برابر مظاهر و ظواهر مردم فریب فرنگ توسط بی بی کوکب و کوشش در حفظ شعایر و آداب و سنن اسلامی و ایرانی در این سفرنامه از جانب وي در خور توجه است . سفرنامه ي بی بی کوکب علاوه بر دقت نظر و تیزبینی نویسنده، با نثري پخته و استوار و انشایی ادیبانه به نگارش درآمده است. اشاره به آیات و احادیث و امثال عربی و فارسی، تضمین ابیات مختلف از شعرایی همچون مولوي و حافظ، کاربرد ترکیبات، اصطلاحات، عبارات و کنایات ادبی و استفاده از انواع سجع و موازنه، نمودار وسعت اطلاع و ذوق و قریحه و نیز تتبع نویسنده در متون ادب فارسی است و خصوصاً تأثیرپذیري نویسنده از کلیله و دمنه و انوار سهیلی که از کتابهاي متداول ادبی در آن زمان بوده، کاملاً مشهود است.

گزیده اي از سفرنامه فرنگستان بی بی کوکب بختیار

هو رب یسر و تمم بالخیر، الهی عاقبت محمود گردان

روزنامه فرنگستان کمینه کوکب بختیار است.

همتم بدرقه راه کن اي طایر قدس……………..  که دراز است ره مقصد و من نوسفرم

فحمداً ثم حمداً ثم حمداً که محول احوال بندگان و سبب سازکار عالمیان اسباب و ساز سفر خیریت اثر فرنگ را که اطبا جهت معالجه و صیانت نفس واجب دانسته و اقربا بر انجام آن اصرار موکد دارند در مرافقت زوج معظم مهیا فرمود. تا دو سه ماه قبل از این از همه اسباب سفر فقط عزم سفر در سر بود و خیال خام در نظر می نمود ولی بحمداله به فضل و توفیق الهی وسایل از هر جهت تدارك و تکمیل گردید و حالیا خود را نه فقط عازم و جازم بل مسافر رو به راه و راهی پادر رکاب می بینم ” جرس فریاد می دارد که بربندید محمل ها”

در سبب سازیش سرگردان شدم…………… وز سبب سوزیش همه حیران شدم

 به هرجهت، حال که به تفضل و توفیق الهی محظورات مرتفع گردیده و اسباب سفر اولاً محض تشرف به زیارت و دستبوس خدایگان مقامی حضرت ابوي و در ثانی به نیت استعلاج و استقامت مزاج از هر حیث مهیا و آماده شده، توکل به درگاه بنده نواز و کارساز حقیقی و التجاء به شفاخانه غیبی دارم. ذره اي چشم امید به حکیم جسمانی و اسباب و وسائط دنیوي ندوخته ام، بر آنچه بر قلم تقدیر و رقم مشیت و رضاي احدیت رفته باشد خشنود و راضی ام به رضاي او

دردم نهفته به زطبیبان مدعی…………….. باشد که از خزانه غیبیم دوا کنند

وفات بی بی کوکب

بی بی کوکب با توجه به علاقه اش به فرائض مذهبی در ۱۳۲۷ ش. به مکه مشرف گردید. او سرانجام در هفتم اردیبهشت ۱۳۳۹ درگذشت و در آرامگاه خانوادگی و اختصاصی خوانین بختیاري در تکیه میر فندرسکی مشهور به تکیه بختیاري ها در قبرستان تخت فولاد اصفهان در کنار قبر شوهرش فتحعلی خان سردار معظم به خاك سپرده شد.

The first Iranian travel writing woman in the Europe(Bibi Kokab Bakhtiar)

Bibi Kokab Bakhtiar daughter of Nasir Khan Sardar Jang and wife of Fathali Khan Sardar Moazam Bakhtiary was one of interested in culture and knowledge women in the contemporary history of Iran. She is the firstIranian woman that went to Europe and visit of varions conntries and cities and write memories and events of her travel. This literary woman showed in her itinerary that has not deceive by deceptive figures and prestiges of west and was faithful toward her national and religions culture. Moreover Bibi Kokab Bakhtiar during the con stitional revolution and contemporary history of Iran hosted from some of cultural literary and political dignitaries in ones castle well-known Dezak including prominent politician on the contemporary history of Iran doctor Mossadegh.

منبع؛ نخستین بانوي سفرنامه نویس ایرانی در اروپا (بی بی کوکب بختیار) اثر دکتر غفار پوربختیار

لینک ویدئو کلیپی در خصوص بی بی کوکب بختیار در کانال آپاراتم

1 Comments

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *